Cyfryzacja zmniejsza lukę VAT

Luka VAT w Polsce maleje. Cyfryzacja i automatyzacja rozliczeń zaczynają przynosić efekty

Po wyraźnym wzroście w 2023 r. luka VAT w Polsce ponownie się zmniejsza. Z szybkiego szacunku Komisji Europejskiej wynika, że w 2024 r. luka VAT spadła do 10,9 proc. potencjalnych wpływów, wobec 16,0 proc. rok wcześniej. Choć dane mają charakter wstępny, kierunek zmian potwierdza rosnącą skuteczność narzędzi cyfrowych stosowanych w administracji skarbowej.

Spowolnienie gospodarcze obnażyło słabości systemu

Wzrost luki VAT w 2023 r. był w dużej mierze efektem osłabienia koniunktury. Spadek dynamiki PKB, ograniczenie konsumpcji oraz wzrost znaczenia sektora usług – bardziej podatnego na niezgodności podatkowe – przełożyły się na gorszą ściągalność VAT. Dodatkowym czynnikiem była większa liczba upadłości firm, co zwiększyło skalę nieściągalnych zobowiązań.

Polska na tle UE – problem systemowy, nie lokalny

Wzrost luki VAT był zjawiskiem ogólnoeuropejskim. W 2023 r. luka VAT w UE sięgnęła 128 mld euro, czyli 9,5 proc. potencjalnych wpływów. Dane pokazują duże różnice między państwami – od krajów o niemal pełnej szczelności systemu po rynki, w których straty podatkowe są strukturalnym problemem. Polska znalazła się w grupie państw z silnym pogorszeniem r/r, ale jednocześnie szybko odrobiła część strat.

Automatyzacja ogranicza straty podatkowe

Poprawa w 2024 r. zbiegła się z dalszym wdrażaniem zautomatyzowanych systemów kontroli i raportowania. Spadek liczby upadłości przedsiębiorstw ograniczył straty wynikające z niewypłacalności, ale kluczową rolę odegrały zmiany systemowe. Widoczne jest zmniejszanie tzw. luki politycznej VAT, czyli części ubytku wynikającej z decyzji regulacyjnych, co sugeruje lepsze dopasowanie systemu podatkowego do realiów gospodarki.

E-fakturowanie, SAF-T i analityka danych

Eksperci podkreślają, że dalsze ograniczanie luki VAT będzie w coraz większym stopniu zależeć od automatyzacji procesów fiskalnych. E-fakturowanie, e-raportowanie oraz narzędzia typu SAF-T pozwalają skrócić dystans między transakcją a jej analizą ryzyka. Coraz większe znaczenie ma także integracja danych od operatorów płatności oraz rozwój płatności bezgotówkowych, które pozostawiają pełny ślad cyfrowy i ograniczają pole do nadużyć.

Technologia zamiast kontroli ex post

Zmniejszanie luki VAT coraz rzadziej opiera się na tradycyjnych kontrolach, a coraz częściej na prewencji opartej na danych i algorytmach. Automatyczne wykrywanie anomalii, krzyżowanie informacji w czasie rzeczywistym oraz cyfrowe ekosystemy raportowania przesuwają ciężar kontroli z reakcji na zapobieganie.

Jeżeli tempo cyfryzacji i automatyzacji administracji podatkowej zostanie utrzymane, luka VAT w Polsce może w kolejnych latach dalej się zmniejszać, potwierdzając, że technologie fiskalne stają się jednym z kluczowych elementów nowoczesnego państwa i gospodarki opartej na danych.